Вярхоўны Суд
Рэспублікі Беларусь

Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

+375 (17) 226-12-06

+375 (17) 327-12-25

г. Мінск, вул. Леніна, 28

г. Мінск, вул. Валадарскага, 8

Расклад пасяджэнняў

У Вярхоўным Судзе абмеркавалі пытанні, звязаныя з магчымасцю ўвядзення ў крымінальнае заканадаўства паняцця «крымінальная правіннасць»

5 снежня 2018  1275

4 снежня 2018 года Вярхоўным Судом у рамках праекта Савета Еўропы «Аказанне садзейнічання ў рэалізацыі судовай рэформы ў Беларусі»* арганізаваны круглы стол з прыцягненнем міжнароднага эксперта для азнаямлення з еўрапейскай практыкай і рэкамендацыямі па пытанні ўвядзення ў крымінальнае заканадаўства паняцця «крымінальная правіннасць».

Вылучэнне ў крымінальным заканадаўстве новай катэгорыі грамадска небяспечных дзеянняў – крымінальных правіннасцей, з замацаваннем адпаведных падстаў вызвалення ад крымінальнай адказнасці, менш строгіх мер крымінальна-прававога ўздзеяння, а таксама больш мяккіх наступстваў судзімасці за злачынствы гэтай катэгорыі – адзін з магчымых шляхоў далейшай гуманізацыі заканадаўства.

*Даведачна:

Праект Савета Еўропы «Аказанне садзейнічання ў рэалізацыі судовай рэформы ў Беларусі» сумеснай праграмы СЕ/ЕС «Партнёрства дзеля якаснага кіравання» (PGG) накіраваны на імплементацыю палажэнняў раздзела «Сістэма правасуддзя, уключаючы забеспячэнне вяршэнства права» Міжведамаснага плана па рэалізацыі рэкамендацый, прынятых Рэспублікай Беларусь па выніках праходжання другога цыкла ўніверсальнага перыядычнага агляду ў Савеце Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па правах чалавека, і рэкамендацый, адрасаваных Рэспубліцы Беларусь дагаворнымі органамі па правах чалавека, на 2016–2019 гады, прынятага пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 24 кастрычніка 2016 года № 860 (Міжведамасны план).

Вярхоўным Судом да абмеркавання гэтага пытання былі запрошаны міжнародны эксперт Савета Еўропы Мір'яна Вісенцін; саветнік па прававых пытаннях, кіраўнік праекта Савета Еўропы «Аказанне садзейнічання ў рэалізацыі судовай рэформы ў Беларусі» Аляксандра Сытнік; прадстаўнікі Генеральнай пракуратуры, Следчага камітэта, Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававых даследаванняў, навуковай супольнасці.

Вярхоўны Суд прадстаўлялі першы намеснік Старшыні Валерый Леанідавіч Калінковіч, намеснік Старшыні Руслан Генадзьевіч Аніскевіч, суддзі судовай калегіі па крымінальных справах Сяргей Вадзімавіч Кандрацьеў, Дзмітрый Анатольевіч Улога, работнікі апарату.

Звяртаючыся да ўдзельнікаў круглага стала з прывітальным словам, Валерый Калінковіч адзначыў, што ў свой час пры вывучэнні пытанняў, звязаных з увядзеннем у айчыннае заканадаўства паняцця «крымінальная правіннасць», нацыянальныя эксперты не прыйшлі да адназначнага вываду аб прымальнасці або непрымальнасці гэтага прававога інстытута для выкарыстання ў беларускіх умовах. Ён нагадаў, што магчымасць замацавання ў Крымінальным кодэксе паняцця «крымінальная правіннасць» абмяркоўвалася яшчэ ў маі бягучага года на Савеце па пытаннях прававой і судовай дзейнасці пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Рашэннем Савета рэкамендавана Генеральнай пракуратуры, Вярхоўнаму Суду, Следчаму камітэту і Нацыянальнаму цэнтру заканадаўства і прававых даследаванняў вызначыць канцэптуальныя падыходы да магчымага ўвядзення ў сістэму крымінальнага заканадаўства паняцця «крымінальная правіннасць».

У гэтай сувязі, як падкрэсліў першы намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь, важны аналіз міжнароднага экспертнага вопыту ў гэтай сферы.

Міжнародны эксперт Мір'яна Вісенцін у ходзе круглага стала прадставіла сваю прэзентацыю праведзенага параўнальнага аналізу паняцця «крымінальная правіннасць» у заканадаўстве розных дзяржаў.

Па словах эксперта, увядзенне крымінальнай правіннасці адлюстроўвае фундаментальную змену не толькі крымінальнай палітыкі, але і грамадскіх каштоўнасцей. «Інстытут правіннасцей вызначаецца ў кантэксце больш шырокіх рэформ, якія не толькі змякчылі прыняты ў мінулым рэпрэсіўны падыход да пакарання за непажаданыя паводзіны, але і прызналі некаторыя дзеянні незлачыннымі або перакваліфікавалі іх у адміністрацыйныя парушэнні, ліквідаваўшы тым самым «кляймо», звязанае з крымінальным пакараннем. Становіцца ўсё больш агульнапрынятым той факт, што папярэджанне непажаданых паводзін можа быць больш эфектыўным падыходам, чым пакаранне за іх», – сказала эксперт.

Яна зрабіла акцэнт на тым, што ў той жа час палітыка дэкрыміналізацыі часам з'яўляецца вынікам практычных меркаванняў, такіх як неабходнасць рашэння праблемы перапоўненасці месцаў пазбаўлення волі і зніжэнне ліку неразгледжаных судамі спраў дзякуючы ўвядзенню спрошчанай працэдуры.

Пры гэтым з увядзеннем крымінальнай правіннасці былі зроблены захады, якія забяспечваюць адпаведнасць спецыяльнай працэдуры судаводства, прадугледжанай для разгляду спраў аб правіннасцях і адміністрацыйных правапарушэннях, асноўным прававым гарантыям, прадугледжаным Еўрапейскай канвенцыяй аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод і іншымі міжнароднымі праваабарончымі пактамі. Такім чынам, магчымасць, прадастаўленая адміністрацыйным органам улады ажыццяўляць вядзенне па справах аб правіннасцях, захоўвае магчымасць для правапарушальнікаў патрабаваць судовага разгляду справы незалежным і бесстароннім судом.

Эксперт у кароткім аглядзе даследавання выклала асноўныя падыходы да вызначэння паняцця «крымінальная правіннасць». Так, па словах Мір'яны Вісенцін, згодна з агульнай практыкай, правіннасцямі, вядомымі таксама як дробныя правапарушэнні, лічацца правапарушэнні невялікай цяжкасці. У сваёй ацэнцы Еўрапейскіх сістэм правасуддзя Еўрапейская камісія па эфектыўнасці правасуддзя (ЕКЭП/CEPEJ) вызначыла ў якасці «дробных» усе правапарушэнні, за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне, не звязанае з пазбаўленнем волі. Тым не менш, шэраг краін у катэгорыю правіннасцей уключыў таксама дробныя крымінальныя злачынствы, за здзяйсненне якіх прадугледжана турэмнае заключэнне тэрмінам да 6 месяцаў ці да 1 года. «Нягледзячы на гэта, нават у такіх выпадках суды наўрад ці калі-небудзь прызначаюць меру пакарання ў выглядзе турэмнага заключэння», – падкрэсліла эксперт.

Акрамя таго, правіннасцям звычайна ўласцівы менш доўгія судовыя разборы і/ці іншыя працэдурныя аспекты (для прыкладу, накладанне адміністрацыйнага штрафу ці спагнання ў выглядзе грамадскіх работ, якое прымяняецца органамі пракуратуры без умяшання суда, меры пакарання, якія накладаюцца паліцыяй і г.д.).

Асаблівая ўвага, па словах еўрапейскага эксперта, надаецца альтэрнатыўным відам уздзеяння на парушальніка: праходжанне лячэння алкагольнай ці наркатычнай залежнасці, наведванне курсаў, накіраваных на павышэнне дасведчанасці і іншых.

Разгляд спраў аб правіннасцях, як расказала эксперт, таксама ўваходзіць у сферу кампетэнцыі спецыяльных трыбуналаў, судоў і суддзяў (напрыклад, судоў па справах аб правапарушэннях невялікай цяжкасці ці судоў па справах аб даследуемых паліцыяй дробных злачынствах). Таксама да дробных крымінальных правапарушэнняў могуць прымяняцца медыяцыя, прымірыцельныя працэдуры і іншыя альтэрнатыўныя метады вырашэння спрэчак. Акрамя таго, судаводства па справах аб правіннасцях адрозніваецца ад працэдур разгляду спраў аб правапарушэннях большай цяжкасці тым, што крымінальныя кодэксы не разглядаюць спробы, саўдзельніцтва і падбухторванне да здзяйснення правіннасцей у якасці злачынстваў. Больш таго, па справах аб правіннасцях у большасці выпадкаў прадугледжаны больш кароткі тэрмін іскавай даўнасці.

Мір'яна Вісенцін у анатацыі да даследавання адзначыла, што аслабленне рада прававых гарантый шэрагам дзяржаў таксама тлумачыцца мэтамі дзяржаўнай палітыкі, якія знайшлі сваё адлюстраванне ва ўвядзенні спрошчанай працэдуры судаводства па справах аб правіннасцях і дэкрыміналізацыі некаторых дзеянняў. У сапраўднасці Еўрапейскі суд палічыў, што судаводства па справах аб правіннасцях, накіраванае на паскарэнне разгляду малазначных спраў і зніжэнне нагрузкі на суддзяў, з'яўляецца адказам на зусім абгрунтаваныя пытанні адносна эфектыўнасці правасуддзя і што безадкладнае і эфектыўнае рашэнне пытання нагрузкі судоў можа адыгрываць ключавую ролю ў забеспячэнні права на справядлівы суд (арт. 6 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека – далей «Канвенцыя») і разгляд справы на працягу разумнага тэрміну.

Эксперт адзначыла, што ў розных краінах назіраецца розная тэндэнцыя кваліфікацыі правапарушэнняў як правіннасцей, але шэраг агульных рыс таксама прасочваецца: практычна паўсюдна дэкрыміналізаваны парушэнні правіл дарожнага руху, тады як іншыя крымінальныя правапарушэнні, напрыклад, пасяганне на маёмасць ці правапарушэнні ў галіне навакольнага асяроддзя кваліфікуюцца як злачынствы ці правіннасці ў залежнасці ад кошту маёмасці ці ступені прынесенай шкоды ці ўрону. У некаторых краінах у аснове адрознення паміж правіннасцю і злачынствам ляжыць прадмет грамадскага інтарэсу, які ахоўваецца. Па сутнасці правіннасці разглядаюцца як дзеянні, якія парушаюць грамадскі парадак, грамадскую дысцыпліну ці іншыя сацыяльныя каштоўнасці. У сапраўднасці шырокая катэгорыя правіннасцей тычыцца правапарушэнняў супраць грамадскага парадку, што адлюстроўвае змену поглядаў на ўзаемаадносіны паміж дзяржавай і грамадзянамі.

Сярод прадстаўленых вынікаў даследавання аналіз самога паняцця «крымінальная правіннасць», практыка Еўрапейскага суда па правах чалавека па разглядзе спраў аб правіннасцях, вопыт нацыянальнага рэгулявання ў дачыненні да правіннасцей такіх краін, як Германія, Эстонія, Літва, Францыя, Бельгія, Швейцарыя, Чарнагорыя, Казахстан.

Удзельнікі круглага стала мелі магчымасць задаць пытанні эксперту, абмеркаваць прадстаўлены міжнародны вопыт, падзяліцца сваім бачаннем магчымасці ўвядзення крымінальнай правіннасці ў нацыянальную сістэму крымінальнага заканадаўства.

Завяршаючы работу круглага стала, Валерый Калінковіч падзякаваў усім экспертам і ўдзельнікам за работу, адзначыўшы, што такая прававая дыскусія вельмі карысная, бо, па-першае, павялічвае той неабходны аб'ём ведаў аб працэсах рэфармавання, якія ў прынцыпе адбываюцца ў сферы крымінальнага права і ў Заходняй Еўропе, і ў краінах СНД, па-другое, дае цэласнае ўяўленне аб маштабе вывучаемай праблемы і плануемага рэфармавання. Працэс прагрэсу і ўзаемапранікнення розных мадэлей і прававых інстытутаў адбываецца і адбываецца непазбежна – у выніку развіцця і ўдасканалення права. Пры гэтым важна, каб усе крокі па рэфармаванні, якія мы маем намер рабіць або ўжо робім, былі добра прадуманы, а наступствы – дакладна падлічаны. Інструменты прававой абароны павінны быць аднастайнымі, эфектыўнымі, а галоўнае зразумелымі простаму чалавеку, бо галоўны вынік любых рэформ ацэньваецца праз прыняцце і ацэнку вынікаў людзьмі той краіны, дзе гэтыя рэформы праводзяцца.

Валерый Калінковіч выказаў упэўненасць у неабходнасці далейшага комплекснага вывучэння магчымасці ўвядзення паняцця «крымінальная правіннасць» і даследавання яго асобных працэсуальных праблем з прыцягненнем як міжнародных, так і айчынных экспертаў у галіне права.

У чарговым выпуску

Маніторынг СМІ

Google перакладчык