Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь


Адбыўся круглы стол, прысвечаны практыцы выкарыстання ў грамадзянскім і эканамічным судовым вядзенні электронных доказаў

2 жніўня 2019  1715

1 жніўня 2019 года адбыўся круглы стол, прысвечаны тэме электронных доказаў у грамадзянскім і эканамічным судовым вядзенні.

На базе Беларускага Саюза юрыстаў прадстаўнікі Вярхоўнага Суда, Беларускай рэспубліканскай калегіі адвакатаў, Нацыянальнага цэнтра прававой інфармацыі, Генеральнай пракуратуры, Міністэрства юстыцыі, навуковай супольнасці абмеркавалі асноўныя пытанні і складанасці, з якімі сутыкаюцца ўдзельнікі працэсу на этапах прадстаўлення, даследавання і ацэнкі ў якасці доказаў звестак, зафіксаваных на тэхнічных носьбітах інфармацыі, у тым ліку пытанні іх дапушчальнасці і верагоднасці.

Тэма вельмі важная ў кантэксце ўдасканалення заканадаўства, якое рэгулюе адносіны, звязаныя з выкарыстаннем электронных доказаў пры вырашэнні эканамічных і грамадзянскіх спраў.

Як адзначыў у прывітальным слове намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь, старшыня судовай калегіі па эканамічных справах Юрый Кобец, развіццё інфармацыйных тэхналогій закранае і сферу ажыццяўлення правасуддзя, у тым ліку ўплывае на доказную базу па справах, што разглядаюцца судамі. Аналіз судовай практыкі сведчыць аб росце колькасці спраў, па якіх бакі падаюць у суд звесткі аб фактах, зафіксаваныя на тэхнічных носьбітах інфармацыі (лазерных дысках, флэш-картах, жорсткіх дысках ноўтбукаў, картах памяці мабільных тэлефонаў, аўдыя- і відэаплёнках, серверах сеткі інтэрнэт), а таксама раздрукоўкі такой інфармацыі. Абагульнена ўсе гэтыя доказы можна назваць электроннымі і нягледзячы на тое, што ў працэсуальных кодэксах такое паняцце пакуль не замацаванае, яно ўжо сустракаецца на практыцы і актыўна выкарыстоўваецца ў сучаснай літаратуры.

Асаблівую актуальнасць пытанні, звязаныя з прадстаўленнем, даследаваннем і ацэнкай электронных доказаў, набываюць у сувязі з лічбавізацыяй дзейнасці судовай сістэмы, а таксама ў кантэксце распрацоўкі праекта адзінага працэсуальнага кодэкса, што рэгулюе судовае вядзенне па грамадзянскіх і эканамічных справах.

Падрабязней аб дапушчальнасці і парадку прадстаўлення электронных доказаў у эканамічным судовым вядзенні расказаў суддзя Вярхоўнага Суда Рэспублікі Канстанцін Харытанюк.

Суддзя агучыў некалькі пазіцый, звязаных з дапушчальнасцю і парадкам прадстаўлення электронных доказаў у эканамічным судовым вядзенні. Перш за ўсё, на яго думку, дапушчальнасць электронных доказаў не павінна адмаўляцца толькі на той падставе, што яны існуюць, сабраныя або прадстаўленыя ў суд у электронным выглядзе.

У сувязі з гэтым ён адзначыў, што часта электронныя доказы ўтрымліваюць у сабе больш ідэнтыфікацыйных прыкмет і іх складаней падрабіць або ёсць дадатковыя спосабы праверкі іх дакладнасці. Заканадаўства таксама не звязвае дапушчальнасць электронных доказаў з адсутнасцю пярэчанняў іншага боку адносна дакладнасці прадстаўленага доказу. Як і любыя іншыя доказы, электронныя доказы павінны быць ацэненыя судом у адпаведнасці з часткай 1 артыкула 108 ГПК.

Суддзя прапанаваў, што ў залежнасці ад зместу інфармацыі, зафіксаванай на тэхнічным носьбіце, электронныя доказы могуць прадстаўляцца і даследавацца па правілах, прадугледжаных для пісьмовых доказаў (артыкул 84 ГПК) або гука- і відэазапісаў (артыкул 90 ГПК). Канстанцін Харытанюк выказаў думку, што з улікам спецыфікі электронных доказаў, магчыма, прыйшоў час вылучыць іх асобна ў працэсуальных кодэксах.

У якасці пісьмовых доказаў можа прадстаўляцца як агульнадаступная інфармацыя, размешчаная ў сетцы інтэрнэт, так і перапіска суб’ектаў гаспадарання па электроннай пошце і ў мэсэнджарах, выпіскі з разліковых рахункаў, інфармацыя з баз даных.

Згодна з часткай 1 артыкула 84 ГПК да пісьмовых доказаў, у тым ліку, адносяцца тыя, што ўтрымліваюць звесткі аб акалічнасцях, якія маюць значэнне для справы, дакументы і матэрыялы, атрыманыя пры дапамозе факсімільнай, электроннай або іншай сувязі ці іншым спосабам, што дазваляе ўстанавіць дакладнасць дакумента.

Суддзя падкрэсліў, што частка 1 артыкула 84 ГПК звязвае дапушчальнасць дакумента або матэрыялу ў якасці пісьмовага доказу з магчымасцю ўстанаўлення дакладнасці дакумента толькі пры выкарыстанні пры яго атрыманні «іншых спосабаў», прама не пералічаных у згаданым артыкуле. Разам з тым для выключэння неадназначнага разумення названай нормы, магчыма, варта разгледзець пытанне аб яе ўдасканаленні, – рэзюмаваў ён.

Далей ён адзначыў, што згодна з часткай 2 артыкула 84 ГПК дакументы, атрыманыя пры дапамозе факсімільнай, электроннай або іншай сувязі, у тым ліку з выкарыстаннем глабальнай камп’ютарнай сеткі інтэрнэт, а таксама дакументы, падпісаныя электронным лічбавым подпісам або іншым аналагам уласнаручнага подпісу, дапускаюцца ў якасці пісьмовых доказаў з захаваннем патрабаванняў да дадзенага віду доказаў, вызначаных заканадаўствам або дагаворам.

Суддзя звярнуў увагу яшчэ на адзін важны момант: атрыманне інфармацыі, размешчанай у сетцы інтэрнэт, шляхам яе агляду натарыусам са складаннем пратакола агляду, не з’яўляецца абавязковым патрабаваннем дапушчальнасці такой інфармацыі ў якасці доказу. Пры наяўнасці тэхнічнай магчымасці суд, які разглядае эканамічныя справы, можа даследаваць размешчаную ў сетцы інтэрнэт інфармацыю непасрэдна ў судовым пасяджэнні на абсталяванні суда або на абсталяванні асобы, якая прадставіла доказы. Акрамя таго, падобная інфармацыя можа даследавацца на падставе яе выяў на папяровым носьбіце (раздруковак), вырабленых асобамі, якія ўдзельнічаюць у справе.

Канстанцін Харытанюк растлумачыў, што зыходзячы з палажэнняў часткі 2 артыкула 84 ГПК адсутнасць дагавора, у якім утрымліваюцца патрабаванні да парадку вядзення электроннай перапіскі паміж бакамі, не ўплывае на прызнанне электроннай перапіскі дапушчальным доказам. Аднак калі заканадаўства або дагавор устанаўліваюць патрабаванні да дакументаў, атрыманых пры дапамозе факсімільнай, электроннай ці іншай сувязі, то такія дакументы, калі яны прадстаўляюцца ў якасці пісьмовых доказаў, павінны адпавядаць гэтым патрабаванням. Пры гэтым згодна з нормай часткі 2 артыкула 84 ГПК не кожнае супярэчанне названых у ёй дакументаў устаноўленым у заканадаўстве або дагаворы патрабаванням робіць іх недапушчальным доказам, а толькі супярэчанне патрабаванням, якія ўстаноўлены да дакументаў менавіта як да віду доказаў.

Згодна з часткай 3 артыкула 84 ГПК, калі копіі дакументаў прадстаўлены ў суд, які разглядае эканамічныя справы, у электронным выглядзе, суд можа патрабаваць прадстаўлення арыгіналаў гэтых дакументаў.

Пры прымяненні названай нормы варта размяжоўваць дакументы і матэрыялы, створаныя ў электронным выглядзе, у тым ліку электронныя дакументы, ад дакументаў, выкананых на папяровым носьбіце і затым пераўтвораных у электронную форму.

Згодна з часткай 1 артыкула 19 Закона «Аб электронным дакуменце і электронным лічбавым подпісе» ўсе ідэнтычныя экзэмпляры электроннага дакумента з’яўляюцца арыгіналамі і маюць аднолькавую юрыдычную сілу. На думку суддзі, з улікам часткі 5 артыкула 25 ГПК названую норму Закона неабходна прымяняць па аналогіі да дакументаў у электронным выглядзе, пацвярджэнне цэласнасці і сапраўднасці якіх ажыццяўляецца без прымянення сертыфікаваных сродкаў электроннага лічбавага подпісу. Калі дакумент, выкананы на папяровым носьбіце і затым пераўтвораны ў электронную форму, падаецца ў суд у электронным выглядзе, то суд можа на падставе часткі 3 артыкула 84 ГПК запатрабаваць прад’явіць арыгінал такога дакумента на папяровым носьбіце. У дачыненні да арыгіналаў дакументаў, што адсутнічаюць у асобы, якая ўдзельнічае ў справе, частка 3 артыкула 84 ГПК павінна прымяняцца з улікам правіл выпатрабавання доказаў, устаноўленых артыкулам 101 ГПК.

Намеснік дырэктара ЗТАА “Сарайнен і партнёры”, кандыдат юрыдычных навук Ганна Лаеўская ў сваім выступленні спынілася на пытаннях прадстаўлення, даследавання і ацэнкі электронных доказаў у грамадзянскім судовым вядзенні. Як адзначыла эксперт, пакуль існуе нявызначанасць у заканадаўстве па шырокім коле пытанняў і не сфарміраваная дастаткова аб’ёмная правапрымяняльная практыка, агульная для ўсіх задача, каб тыя прагрэсіўныя нормы, якія закладзены ў Грамадзянскім кодэксе, Дэкрэце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 снежня 2017 г. № 8 «Аб развіцці лічбавай эканомікі», Указе Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 18 красавіка 2019 г. № 148 «Аб лічбавых банкаўскіх тэхналогіях» працавалі на практыцы. Таму важна выпрацаваць адзіныя падыходы ў пытаннях збору, даследавання, ацэнкі і захавання электронных доказаў, што, несумненна, будзе садзейнічаць справядліваму судоваму разбору, забеспячэнню ўмоў для эфектыўнай абароны правоў і законных інтарэсаў усіх зацікаўленых.

У ходзе круглага стала таксама выступіў адвакат Кірыл Лапцеў. Па словах эксперта, бакі не так часта гатовыя звяртацца ў суд, маючы ў арсенале толькі электронныя доказы (электронную перапіску, напрыклад). Таму правапрымяняльная практыка не так хутка фарміруецца, як хацелася б. Аднак, як працягнуў адвакат, інфармацыйныя тэхналогіі імкліва развіваюцца і ўваходзяць у жыццё кожнага з нас, спрашчаючы тыя ці іншыя працэсы. Сёння зручней і прасцей накіраваць у суд дакументы па электроннай пошце, а не ў канверце, чакаючы пацвярджэння… Электронны дакументаабарот паміж бакамі ўжо дастаткова распаўсюджаная практыка і пытанне толькі ў тым, як мы – юрысты – да гэтага ставімся. Усё часцей сустракаюцца прыклады спраў, калі высвятляюць, ці было адпраўлена электроннае пісьмо, кім менавіта яно адпраўлена, ці з’яўляецца гэта падставай для прызнання дагавора заключаным ці не. На думку эксперта, сітуацыі, якія ўзнікаюць, абумоўлены ў тым ліку тым, што бакі не заўсёды памятаюць умовы дагавора, не заўсёды могуць прадбачыць тыя ці іншыя прававыя наступствы. Кірыл Лапцеў нагадаў, што ўнесеныя ў артыкул 161 ГК змены, якія пашырылі магчымасць выкарыстання іншых сродкаў пацвярджэння аўтэнтыфікацыі падпісантаў, уступілі ў сілу з лютага гэтага года. Гэта значыць ужо практычна паўгода актуальная новая рэальнасць. Раней для выкарыстання аналагу ўласнаручнага подпісу неабходна была згода бакоў, што ўскладняла бізнес-камунікацыю. У дзеючай рэдакцыі ГК ёсць магчымасць гэта рабіць без папярэдніх умоў. Гэта значыць ёсць магчымасць заключэння дагавора без так званага мокрага подпісу, пастаўленага на паперы. Па сутнасці, гэтага дагавора можа не быць у друкаванай версіі наогул. І тут важна разумець, наколькі юрысты гатовыя прыняць новыя ўмовы, што склаліся. Асабліва ў выпадках узаемаадносін з замежнымі контрагентамі. Па сутнасці, мы кажам аб тым, што павінен быць нейкі спосаб падпісання, які дазваляе дакладна вызначыць, што дадзены дакумент падпісаны, паходзіць ад канкрэтнай асобы або яе ўпаўнаважанага прадстаўніка. Вызначыць без тэхнічнай адукацыі, што ў тым ці іншым выпадку подпіс дакладны, часам складана. За выключэннем ЭЛП, які ў сваіх адносінах камерцыйныя суб’екты выкарыстоўваюць рэдка. На думку Кірыла Лапцева, цяпер важна сфарміраваць у бізнес-асяроддзі пазітыўныя адносіны да выкарыстання тых платформ па абмене лічбавымі дакументамі, якія ўжо даўно выкарыстоўваюцца за мяжой. Ён прывёў у прыклад платформу PandaDoc, дарэчы распрацаваную беларусамі, якая як інструмент па лічбавым дакументаабароце актыўна выкарыстоўваецца ва ўсім свеце. Але незразумела, можам мы ў Беларусі ёй карыстацца ці не можам… Па словах адваката, бакі павінны ўлічваць усе рызыкі, яны павінны максімальна засцерагчы сябе ад небяспекі розных негатыўных наступстваў, але нельга не ўлічваць тыя трэнды, якія ёсць у свеце па ўкараненні інфармацыйных тэхналогій у сферу вядзення бізнесу.

Намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення прымусовага выканання – начальнік упраўлення арганізацыі і кантролю Святлана Снітко нагадала аб прадугледжаных у Законе аб выканаўчым вядзенні прымяненні электронных тэхналогій, у прыватнасці аб магчымасці падачы заяў, хадайніцтваў у пісьмовай форме або форме электроннага дакумента. І пры гэтым заява, хадайніцтва, што падаюцца ў форме электроннага дакумента, павінны ўтрымліваць адрас электроннай пошты грамадзяніна, у тым ліку індывідуальнага прадпрымальніка, юрыдычнай асобы, арганізацыі, якая не з’яўляецца юрыдычнай асобай, і быць падпісаны электронным лічбавым подпісам.

Святлана Снітко ў кантэксце тэмы, вынесенай на абмеркаванне, таксама нагадала аб шырокім выкарыстанні апавяшчэння бакоў і іншых удзельнікаў выканаўчага вядзення аб даце, часе і месцы здзяйснення выканаўчых дзеянняў, а таксама выкліку іх да судовага выканаўцы пры дапамозе выкарыстання ў тым ліку электроннай і іншых відаў сувязі, што забяспечваюць фіксаванне факта іх атрымання.

Яна расказала аб выкарыстанні ў працы судовых выканаўцаў персанальных відэарэгістратараў. Іх выкарыстанне, па словах дакладчыка, дазваляе максімальна выключыць спрэчныя пытанні пры здзяйсненні найбольш значных выканаўчых дзеянняў і можа служыць сродкам даказвання пры абскарджанні гэтых дзеянняў. Святлана Снітко дабавіла, што пры невыкарыстанні відэарэгістратара судовым выканаўцам па любой прычыне, акрамя тэхнічнай, спрэчная сітуацыя вырашаецца на карысць боку.

Акрамя таго, для замацавання доказаў судовыя выканаўцы могуць выкарыстоўваць тэхнічныя сродкі, у тым ліку гуказапісную і відэаапаратуру, кіна- і фотаздымку. У сувязі з гэтым таксама, на думку Снітко, актуальнае пытанне рэгламентацыі дапушчальнасці і ацэнкі гука- і відэазапісаў у якасці электронных доказаў.

Усе ўдзельнікі круглага стала сышліся ў думцы аб карысці дыскусіі, якая адбылася, і неабходнасці выпрацоўкі агульных падыходаў да пытання выкарыстання ў грамадзянскім і эканамічным судовым вядзенні электронных доказаў.