Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

Верховный Суд Республики Беларусь


Адбылося пасяджэнне Пленума Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Апеляцыя як сродак рэалізацыі канстытуцыйных правоў грамадзян у сферы правасуддзя

1 красавіка 2021  13556

31 сакавіка 2021 года адбылося пасяджэнне Пленума Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь, прысвечанае практыцы прымянення судамі норм Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь, якія рэгулююць вядзенне спраў у апеляцыйным парадку.

Апеляцыя як сродак рэалізацыі канстытуцыйных правоў грамадзян у сферы правасуддзя.

Удасканальванне працэсуальнага парадку абскарджання судовых пастаноў з’яўляецца адным з асноўных напрамкаў развіцця беларускага правасуддзя, вызначаных у 2011 годзе ў Пасланні Кіраўніка дзяржавы «Аб перспектывах развіцця сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь».

Важным этапам выканання гэтай задачы стаў пераход у 2018 годзе да апеляцыйнага парадку абскарджання судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах – найбольш аптымальнай і эфектыўнай у сучасных умовах формы рэалізацыі юрыдычна зацікаўленымі ў выніку судовых спрэчак асобамі свайго канстытуцыйнага права на абскарджанне судовых рашэнняў.

Улічваючы, што грамадзянскае судаводства з’яўляецца па сваім аб’ёме самым значным (парадку 200 тысяч іскаў і заяў штогод), такі пераход стаў істотным крокам на шляху развіцця і станаўлення інстытутаў судовай абароны правоў у нашай краіне.

Апеляцыя заклікана ставіць кропку ў справе

Апеляцыйнае вядзенне стала неад’емнай і арганічнай часткай айчыннага спаборнага грамадзянскага працэсу. Сёння суд апеляцыйнай інстанцыі па скаргах бакоў, іншых юрыдычна зацікаўленых у справе асоб або па пратэсце пракурора можа праверыць правільнасць рашэння суда першай інстанцыі як з юрыдычнага, так і з фактычнага боку справы; унесці ў рашэнне, якое абскарджваецца, неабходныя змены ці наогул скасаваць яго і прыняць па справе новае рашэнне.

Пры гэтым апеляцыйная інстанцыя мае права прыняць і ацаніць новыя доказы, прадстаўленыя бакамі. Але пры адной істотнай умове – калі не згодны з рашэннем бок не ўтойваў гэтыя доказы ад суда першай інстанцыі, або сам даведаўся пра іх існаванне ўжо пасля вынясення рашэння, або суд першай інстанцыі без дастатковых падстаў адмовіўся іх даследаваць.

Гэтае палажэнне заклікана забяспечыць добрасумленнасць выкарыстання бакамі, якія спрачаюцца, сродкаў судовай абароны і стымуляваць іх актыўнасць па даказванні сваёй праваты ўжо ў судзе першай інстанцыі.

Рашэнне суда першай інстанцыі можа быць скасавана з накіраваннем справы на паўторны разгляд у той жа суд фактычна толькі ў выпадках, калі па справе былі дапушчаны такія істотныя парушэнні правіл судаводства, якія робяць немагчымым прыняцце рашэння па сутнасці спрэчкі апеляцыйным судом.

Такім чынам, прынцыповае адрозненне апеляцыйнага парадку перагляду судовых рашэнняў ад касацыйнага, які дзейнічаў раней, заключаецца ў яго накіраванасці на канчатковае вырашэнне спрэчкі судом другой інстанцыі.

Пры падрыхтоўцы да пасяджэння Пленума Вярхоўным Судом вывучана практыка прымянення судамі норм ГПК пры разглядзе грамадзянскіх спраў у апеляцыйным парадку.

Падчас абагульнення вывучаны ў тым ліку пытанні, якія тычацца ўзбуджэння апеляцыйнага вядзення, падрыхтоўкі справы да разгляду ў апеляцыйным парадку, парадку разгляду скарг (пратэстаў) на рашэнні судоў першай інстанцыі, прадмета і меж іх разгляду, правапераемнасці, удзелу пракурора ў разглядзе грамадзянскай справы, паўнамоцтваў суда апеляцыйнай інстанцыі, перагляду ў апеляцыйным парадку вызначэнняў суда першай інстанцыі, скасаванняў апеляцыйных вызначэнняў вышэйстаячымі судовымі інстанцыямі.

Аналіз статыстычных даных аб рабоце судоў апеляцыйнай інстанцыі сведчыць аб зніжэнні колькасці апеляцыйных скарг (пратэстаў), якія паступілі і былі разгледжаны, на фоне павелічэння колькасці вынесеных судамі першай інстанцыі рашэнняў. Гэта значыць людзі ўсё часцей давяраюць судам першай інстанцыі, успрымаючы іх судовыя рашэнні як ужо справядлівыя, законныя і абгрунтаваныя.

Аб гэтай жа тэндэнцыі сведчыць і скарачэнне колькасці скасаванняў судамі апеляцыйнай інстанцыі рашэнняў судоў першай інстанцыі. Памяншаецца і колькасць скасаванняў з накіраваннем справы на новы разгляд у суд першай інстанцыі.

«У 2020 годзе судамі рэспублікі закончана больш за 207 тысяч грамадзянскіх спраў, прычым 176 з паловай тысяч – з вынясеннем рашэння. З іх у апеляцыйным парадку абскарджана толькі 7307 спраў. Пры гэтым пераважная большасць рашэнняў пакінута без змяненняў, у некаторыя ўнесены карэкціроўкі, 621 судовае рашэнне скасавана. Прычым з 7307 абскарджаных рашэнняў на паўторны разгляд у суд першай інстанцыі накіраваны толькі 130 спраў, усяго каля двух працэнтаў. Астатнія справы знайшлі сваё канчатковае вырашэнне на стадыі апеляцыі».

У прынятай пастанове Пленума закранута шырокае кола пытанняў, якія тычацца практычна ўсіх стадый апеляцыйнага вядзення. У прыватнасці, размова вядзецца аб мерах па папярэджанні выпадкаў неабгрунтаваных адмоў у прыняцці апеляцыйных скарг; прававых і практычных аспектах належнай падрыхтоўкі справы да разгляду ў апеляцыйнай інстанцыі і выключэння судовай валакіты; аб пытаннях, выяўленых пры вывучэнні і аналізе судовай практыкі адносна меж працэсуальных паўнамоцтваў апеляцыйнага суда, трактоўцы падстаў для скасавання або змянення рашэння; даследаванні новых доказаў па справе.

Прынятая Пленумам пастанова будзе спрыяць фарміраванню правільнай і аднастайнай практыцы разгляду грамадзянскіх спраў судамі апеляцыйнай інстанцыі.

Адзначаючы важнасць пытання, што разглядаецца на ўзроўні Пленума, першы намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Валерый Леанідавіч Калінковіч падкрэсліў яго інтэгруючае значэнне для работы судоў агульнай юрысдыкцыі ў цэлым. У прыватнасці, ён адзначыў, што пераход да апеляцыі ва ўсіх асноўных відах судаводства, які адбыўся некалькі гадоў таму, паказаў падабенства праблем і выклікаў, з якімі давялося сутыкнуцца судам. Менавіта таму высновы і рэкамендацыі, што даюцца судам па дадзенай тэме, асабліва ў частцы арганізацыі работы, безумоўна будуць карыснымі для ўсіх.

Валерый Калінковіч таксама звярнуў асаблівую ўвагу на неабходнасць праварастлумачальнай работы. Як сур’ёзны выклік варта расцэньваць недастатковы ўзровень прававой пісьменнасці насельніцтва і, як вынік, – недастатковай працэсуальнай адказнасці асоб, якія ўцягваюцца ў судовыя спрэчкі. Разлік на тое, што суд сам за ўсіх збярэ доказы, не прадуктыўны. Яго неабходна пераадольваць. Для гэтага суд не павінен ігнараваць растлумачэнне бакам у даступнай форме не толькі правоў і абавязкаў, але і наступстваў іх невыканання.

У завяршэнне Валерый Калінковіч нагадаў аб перспектыве падрыхтоўкі адзінага Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса, што цягне непазбежнае збліжэнне падыходаў да апеляцыі з Гаспадарчым працэсуальным кодэксам і рух ад частковай да поўнай апеляцыі, пакіданне наступным судовым інстанцыям толькі пытанняў права. Відавочна, што годна справіцца з гэтым выклікам змогуць толькі суддзі новай фармацыі: не толькі здольныя, але і гатовыя ставіць важкія кропкі ў справах апеляцыйнымі вызначэннямі; не толькі падрыхтаваныя юрыдычна, але і з імкненнем фарміраваць правільную аднастайную судовую практыку ў судзе, рэгіёне, краіне. Менавіта за такімі людзьмі – будучае беларускага правасуддзя.