Вярхоўны Суд
Рэспублікі Беларусь

Iнтэрнэт-партал судоў агульнай юрысдыкцыі Рэспублікі Беларусь

+375 (17) 308-25-01

+375 (17) 215-06-00

220020, г. Мiнск, вул. Арлоўская, 76

Расклад пасяджэнняў

Валерый Калінковіч у інтэрв’ю Sputnik расказаў, якія змены ў заканадаўстве важныя для айчыннага правасуддзя і простага чалавека, а таксама аб тым, што больш важнае – закон або справядлівасць

20 мая 2022  2278

Валерый Калінковіч: судзіць па законе і справядлівасці

Ужо 8 гадоў беларускія суды агульнай юрысдыкцыі працуюць у новым фармаце адзінай сістэмы на чале з Вярхоўным Судом. У вялікім інтэрв’ю карэспандэнту Sputnik Тамары Бяляевай першы намеснік старшыні Вярхоўнага Суда Беларусі Валерый Калінковіч расказаў не толькі аб нацыянальнай мадэлі правасуддзя, аб Канстытуцыі, але і таксама шчыра адказаў на пытанні аб смяротных прыгаворах, аб суддзях, якія пайшлі з сістэмы ў пратэсным 2020-м, і аб тым, як да гэтага аднеслася кіраўніцтва Вярхоўнага Суда.

 

 

— Валерый Леанідавіч, як Вы лічыце, нацыянальная мадэль правасуддзя сёння аптымальная?

 

— Яна распрацоўваецца і ўдасканальваецца ўжо на працягу больш чым 30 гадоў з моманту набыцця Беларуссю дзяржаўнага суверэнітэту. І ў цяперашні час можна гаварыць аб тым, што гэты працэс блізкі да свайго завяршэння. Асноўныя прынцыпы, на якіх выбудоўваюцца інстытуты нашай судовай улады, гістарычна склаліся яшчэ ў савецкі перыяд і замацаваны зараз у нашай Канстытуцыі.

У завяршальны этап пабудовы гэтай мадэлі беларуская судовая сістэма ўвайшла ў 2013 годзе. Сёння гаворка ідзе аб завяршальным этапе гэтых працэсаў, якія будуць спалучаны з той глабальнай перабудовай заканадаўства, якая выклікана змяненнем Канстытуцыі.

 

— Што можна сказаць аб якасці беларускага правасуддзя і аб яго даступнасці?

 

— Сёння наша заканадаўчая база поўнасцю забяспечвае доступ да інструментаў судовай абароны кожнага, хто ў ёй мае патрэбу. Тут няма якіх-небудзь перашкод. Усё гэта дастаткова выразна і поўна рэгламентавана. А аналіз судовай практыкі сведчыць, што суды даволі рэдка дапускаюць памылкі ў вызначэнні пытання аб доступе чалавека да правасуддзя.

Хачу падкрэсліць, што мы штогод усю статыстыку ўмяшанняў вышэйстаячых судоў у судовыя пастановы публікуем, яна цалкам адкрытая.

З усёй масы судовых пастаноў, якія выносяцца судамі першых інстанцый, у другую інстанцыю, у апеляцыю абскарджваюцца парадку 20 % прыгавораў, 4–5 % рашэнняў па грамадзянскіх справах, недзе 11–12 % рашэнняў судоў па эканамічных справах і 1–1,5 % пастаноў па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях.

А астатнія судовыя пастановы, а іх выносіцца штогод больш за паўмільёна, у вышэйстаячыя суды не абскарджваюцца. Гэта значыць, мы мяркуем, што бакі або задаволены вынікам разгляду справы, або згадзіліся з тым, што суд прыняў у дачыненні да іх законнае і справядлівае рашэнне, і прававых нагод для яго абскарджання не існуе.

Гэта адзін з сур’ёзных паказчыкаў якасці і эфектыўнасці правасуддзя.

 

— Ці ёсць праблема з кадрамі ў беларускіх судах?

 

— Адбор прафесійных юрыстаў, якія патэнцыяльна могуць уліцца ў шэрагі судзейскага корпуса, не быў простай задачай ніколі – ні ў савецкі, ні ў постсавецкі перыяд. Гэта вельмі няпростая задача па некалькіх прычынах.

Для таго, каб стаць суддзёй, неабходна не толькі добрая прафесійная юрыдычная падрыхтоўка, але і наяўнасць вельмі многіх асобасных і чалавечых якасцей, якія дазваляюць эфектыўна, а галоўнае, ад жыцця, па сумленні вырашаць спрэчныя і канфліктныя сітуацыі.

З пункту погляду закона – гэта грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які дасягнуў 25-гадовага ўзросту, валодае беларускай і рускай мовамі, мае вышэйшую юрыдычную адукацыю з прысваеннем кваліфікацыі "юрыст" або "юрыст з веданнем эканомікі", стаж працы па спецыяльнасці не менш за тры гады. Гэта чалавек, які не здзяйсняў учынкаў, якія яго ганьбяць, і паспяхова здаў кваліфікацыйны экзамен на пасаду суддзі. Я пералічыў базавыя патрабаванні да кандыдата.

І, безумоўна, вялікае значэнне надаецца вывучэнню маральных і асобасных якасцей, у тым ліку здольнасці чалавека працаваць у публічным фармаце.

 

— Мяркуючы па даных з адкрытых крыніц, у беларускага правасуддзя жаночы твар. Суддзяў-жанчын 696, а мужчын-суддзяў – 443. Пры гэтым у Вярхоўным Судзе наадварот, з 62 суддзяў большасць – 34 чалавекі – гэта мужчыны, а 28 – жанчыны. Такая карціна выпадковасць або тэндэнцыя?

 

— Гэта дастаткова складанае на самай справе пытанне. Зрушэнне гендарнага балансу ў судзейскім корпусе ў бок прадстаўніц прыгожага полу бярэ свой пачатак з нялёгкіх 90-х гадоў мінулага стагоддзя. Тады ў сілу шэрага прычын, у тым ліку цяжкай эканамічнай сітуацыі, не для ўсіх прадстаўнікоў мужчынскага полу той узровень аплаты працы, які існаваў у судовай сістэме, здаваўся прывабным.

Што тычыцца часоў цяперашніх: а вы паглядзіце на гендарны склад студэнтаў юрыдычных ВНУ па ўсёй краіне, там, па-мойму, доля прадстаўніц прыгожага полу яшчэ вышэйшая, чым у судовай сістэме.

Але галоўнае ўсё-такі не гендарная прыналежнасць, а здольнасць суддзі ажыццяўляць свае паўнамоцтвы на ўзроўні сучасных патрабаванняў і юрыдычных, і маральных, і чыста чалавечых.

Да таго ж крымінальнае судаводства – гэта рэч больш цяжкая. Розныя крымінальныя справы бываюць, у тым ліку і аб злачынствах з цяжкімі наступствамі. Традыцыйна суддзі-мужчыны ўсе гэтыя жахі ўспрымаюць і пераносяць лягчэй.

 

— Успамінаючы пратэсны 2020-ы, тады шмат суддзяў пайшло з сістэмы?

 

— 2020 год у гэтую працу чагосьці асабліва ўнікальнага, я б сказаў, не ўнёс, як у прынцыпе, і ў іншыя сферы дзяржаўнага жыцця.

Некаторыя прадстаўнікі судзейскага корпуса палічылі немагчымым для сябе працягваць працу ў тых умовах, якія складваліся ў 2020-м годзе. Яны пакінулі нашы рады. Мы, у прынцыпе, з разуменнем аднесліся да іх рашэння, таму што суддзёй нельга працаваць пад прымусам.

 

— Калі гаварыць аб інфармацыйных тэхналогіях, наколькі актыўна яны зараз прымяняюцца ў судах? Ці ёсць у краіне праблема судовай валакіты?

 

— Распрацоўка адзінай інфармацыйнай сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі ў нашай краіне доўжыцца ўжо некалькі гадоў. Сёння ўжо практычна поўнасцю завершана аўтаматызацыя справаводства ў судах, уключаючы і магчымасць абмену інфармацыяй.

Плюс мы ўжо маем магчымасць, што называецца, бескантактным спосабам у цэлым шэрагу дзяржаўных інфармацыйных рэсурсаў атрымліваць інфармацыю, неабходную для ажыццяўлення правасуддзя без папяровых запытаў, без доўгага чакання адказу.

Фактычна ўжо створана сістэма рэгістрацыі руху кожнай судовай справы, якая дазваляе, не сыходзячы са свайго працоўнага месца, атрымліваць інфармацыю датычна таго, як ідзе ў судзе канкрэтная справа.

Гаворка, безумоўна, не ідзе аб якімсьці ўмяшанні ў ажыццяўленне правасуддзя.

Вось з дапамогай гэтых інструментаў, у тым ліку, рашаем праблему судовай валакіты.

 

— Я так разумею, што гаворка ідзе ў тым ліку аб аўдыяпратаколах судовых пасяджэнняў?

 

— Так, наступны напрамак -– гэта сістэмы аўдыя- і відэафіксацыі судовых працэсаў. На самай справе іх укараненне вырашыла адразу некалькі праблем, у тым ліку па працазатратах.

Па-першае, у выпадку ўзнікнення канфліктных сітуацый, скаргаў мы можам ацаніць ход і вынікі судовага працэсу не па папяровых пратаколах, а ўжывую – на падставе аўдыязапісу і відэазапісу.

Калі ён вядзецца, гэта здымае практычна ўсе пытанні на тэму: хто невінаваты, ці дапусціў суд парушэнні закона пры разглядзе справы, ці выконваў старшынствуючы ў працэсе нормы судовай этыкі. Або сцверджанні аб гэтым з’яўляюцца спробай нядобрасумленнага боку зганьбіць вынікі судовага разбору. Бо магнітафон, умоўна кажучы, не падманеш.

Гэта дазволіла скараціць і колькасць скаргаў на работу судоў у рамках закона аб зваротах грамадзян.

 

— Вы доўгі час узначальвалі судовую калегію па крымінальных справах Вярхоўнага Суда. Не магу не спытаць, беларускае правасуддзе стала больш гуманным зараз?

 

— Давайце ў гэтай сувязі паспрабуем адказаць на некалькі рытарычных пытанняў. Ці гуманна не пазбаўляць волі чалавека, які ўпершыню здзейсніў злачынства невялікай цяжкасці, раскаяўся, пакрыў шкоду, прымірыўся з пацярпелым? Гуманна, несумненна. Ці гуманна пазбаўляць волі на працяглы тэрмін наркагандляра, які распаўсюджвае наркотыкі, ад якіх можна памерці? Я лічу, што цалкам гуманна. Таму што, калі мы яго пазбаўляем волі на працяглы тэрмін, гарантавана, што хаця б адзін чалавек не купіць наркотыкі, не сядзе на іглу і не памрэ, у рэшце рэшт.

Калі мы гаворым аб гуманізме ў дачыненні да чалавека, які злачынства здзейсніў, нельга забываць аб гуманізме ў дачыненні да чалавека, які ад злачынства пацярпеў.

Ён такі ж грамадзянін, як і абвінавачаны, так. Яму прычынілі боль, калецтва. У яго забілі сваяка, маёмасці пазбавілі, можа быць, апошняй.

Працэс удасканальвання заканадаўства аб крымінальнай і адміністрацыйнай адказнасці ў апошнія 30 гадоў працягваецца практычна бесперапынна. І мэта гэтага не ў тым, каб дзяржава аслабіла інструменты і адказнасць і стала для ўсіх добрай.

Таму я б на гэта пытанне адказваў так – наша правасуддзе на шляху свайго развіцця станавілася і становіцца ўсё больш справядлівым. І ў гэтым нам дапамагае ўдасканальванне заканадаўчай рэгламентацыі ўсіх дзеянняў і рашэнняў, якія мы, суддзі, маем права і павінны прымаць.

 

— Калі закранаць пытанне наконт увядзення мараторыя на прызначэнне і прымяненне смяротнай кары?

 

— Адразу скажу, што прымяняльна да пытання аб смяротнай кары, судовая ўлада не прымае ўдзелу ў грамадска-палітычных дыскусіях на гэту тэму. Калісьці яшчэ старажытныя рымляне вывелі формулу аб тым, што закон – гэта нямы суддзя, а суддзя – гэта закон, які гаворыць. Таму, калі мы гаворым аб дзеючым законе, ён падлягае прымяненню ў тых выпадках, на якія, уласна, ён і разлічаны.

Тым больш, што ўвядзенне рознага роду мараторыяў, прыняцце дэкларацыі аб намерах і гэтак далей, яно ўвогуле ў кампетэнцыю судовай улады не ўваходзіць. Таму мы сёння прымяняем той закон, які мы маем.

 

— Вам прыходзілася выносіць смяротныя прыгаворы?

 

— Даводзілася. Могуць быць розныя прыгаворы. Даводзілася пастанаўляць і апраўдальны, і абвінаваўчы, і з рознымі відамі пакаранняў. Таму (а я з 1992 года выконваю абавязкі суддзі) розныя былі за гэты час сітуацыі. Але галоўнае, прымаючы судовыя рашэнні, рабіць гэта па законе і па сумленні.

 

— Памятаеце, каму выносілі смяротны прыгавор?

 

— Безумоўна, помню. Але не скажу. І патлумачу чаму. Калі мы сёння пачынаем у любым кантэксце гаварыць аб любой судовай справе, нельга забываць, што за кожнай судовай гісторыяй стаяць канкрэтныя людзі – абвінавачаныя, пацярпелыя, сведкі, іх сваякі.

Таму я заўсёды вельмі акуратна расказваю нешта на тэму судовых нарысаў. Неабходна забяспечваць захаванасць тых персанальных даных, якімі мы валодаем у выніку судовай работы. У кожнага чалавека ёсць сваё асабістае жыццё, свае пачуцці, свае перажыванні. Бо справа суда – па законе і справядлівасці разабрацца ў канкрэтнай сітуацыі.

А што тычыцца вынесеных прыгавораў – мне лепш запомніліся апраўдальныя прыгаворы.

 

— Заўсёды актуальнае пытанне аб судовых памылках. Ці ёсць факты беспадстаўнага асуджэння за апошні час?

 

— Ну, дзякуй богу, ужо на працягу дастаткова вялікай колькасці гадоў у нас у краіне не выяўлена ніводнага факта беспадстаўнага асуджэння за здзяйсненне злачынства. Гэта вельмі добры, на мой погляд, паказчык. Але гэта не значыць зноў-такі, што мы тут нешта пакрываем. У кожнага суддзі, у якім бы ўзроўні судовай сістэмы ён не працаваў, ёсць гонар, ёсць сумленне. У нас не выпадкова выконваецца заканадаўча прапісанае правіла аб тым, што суддзя, які ўдзельнічаў у разглядзе справы ў судзе першай інстанцыі, ужо не можа прыцягвацца да яе разгляду ў наступных судовых інстанцыях.

Я не хачу, як гаворыцца, хваліць сваё ведамства. Але, у прынцыпе, сёння ў нас у краіне заканадаўча забяспечаны парадак шматразовай праверкі законнасці вынесеных судовых рашэнняў.

 

— Давайце пагаворым аб канстытуцыйных змяненнях, якія тычацца судовай дзейнасці. Якія б Вы адзначылі як найбольш значныя?

 

— Па-першае, упершыню ў гісторыі беларускага дзяржаўнага будаўніцтва на ўзроўні Канстытуцыі замацаваны статус Вярхоўнага Суда як вышэйшай судовай інстанцыі па разглядзе спраў і цэнтральнага органа, які ажыццяўляе арганізацыю правасуддзя ў краіне ў цэлым.

Далей. Вельмі істотныя навелы заключаюцца ў тым, што кіраўнікі і суддзі Вярхоўнага і Канстытуцыйнага судоў будуць выбірацца на свае пасады рашэннем Усебеларускага народнага сходу.

З пункту погляду дзяржаўнага права лагічны ход, таму што ў нас канстытуцыйна замацаваны прынцып падзелу ўлад на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Гэта з’яўляецца дадатковай гарантыяй незалежнасці суддзяў пры ажыццяўленні правасуддзя.

І яшчэ адно новаўвядзенне – гэта канстытуцыйная скарга. Калі ўдзельнікі працэсу прайшлі ўсе судовыя інстанцыі, уключаючы Вярхоўны Суд. У гэтым выпадку ў боку ўзнікае права падаць у Канстытуцыйны Суд скаргу на прадмет праверкі канстытуцыйнасці тых нарматыўных прававых актаў, на падставе якіх суд агульнай юрысдыкцыі вырашыў справу.

Падкрэсліваю, не праверыць законнасць прынятага рашэння, не, а менавіта для праверкі канстытуцыйнасці таго закона, на падставе якога вырашана справа.

 

— Пару гадоў назад абмяркоўвалася пытанне аб неабходнай рэгламентацыі дзейнасці журналістаў у судзе. Як Вы лічыце, ці актуальная зараз гэта праблема?

 

— Ахову асабістага жыцця нельга прыносіць на алтар нейкіх рэпартажаў. Ды і далёка не ўсе людзі, якія прыйшлі ў суд, рашаюць свае надзённыя пытанні, увогуле радыя таму, што яшчэ і прэса туды прыйшла і пачынае іх здымаць.

Вышэйшы гаспадарчы суд у свой час спрабаваў запусціць анлайн-трансляцыі судовых пасяджэнняў. Здавалася б, у плане прававога лікбезу, добрая ідэя. Але калегі сутыкнуліся з яўным нежаданнем бакоў здымацца ў гэтым "кіно". Людзі публічнасці не любяць.

Але калі мы спрабуем прапісваць нейкія асаблівыя правілы для прадстаўнікоў прэсы, ну, па-першае, распарадак судовага пасяджэння таксама рэгламентаваны сёння законам. Усе, хто знаходзіцца ў зале суда, абавязаны падпарадкоўвацца распараджэнням старшынствуючага.

Пытанне ў іншым. Наколькі сёння той ці іншы журналіст, які ўзяўся асвятляць судовыя і прававыя тэмы ўвогуле, гатовы праяўляць аб’ектыўнасць, прыстойнасць і прафесіяналізм.

Таму асноўнае правіла паводзін, увогуле, на мой погляд, гэта жыць па сумленні і па законе. А для чалавека, які нешта ў грамадства трансліруе, яшчэ і быць пры гэтым аб’ектыўным.

 

— Дыскусія аб суадносінах закона і справядлівасці вядзецца, як нам здаецца, пастаянна. Як Вы лічыце, што важнейшае – закон або справядлівасць?

 

— Але гэта ўвогуле, напэўна, адно з самых глабальных пытанняў, не толькі юрыспрудэнцыі, але і філасофіі. Што першаснае, а што другаснае – на самай справе вельмі складанае пытанне. Бо мера справядлівасці ў кожнага свая.

Таму я б адказаў так: справядлівасць у межах, якія ўстанаўліваюцца законам. Я не магу ігнараваць тыя заканадаўчыя правілы, якія існуюць у краіне, якія прыняты ва ўстаноўленым парадку. Калі закон дрэнны, значыць, яго трэба змяняць. Значыць, трэба думаць над тым, як гэты механізм рэгулявання ўдасканаліць, каб ён упісаўся ўсё-такі ў тое разуменне справядлівасці, якое з’яўляецца для грамадства найбольш прымальным.

Вось тут вельмі важна, каб служыцелі правасуддзя не толькі закон добра ведалі, але адчувалі пульс жыцця і прымалі рашэнні, зыходзячы не толькі з патрабаванняў закона, але і ўнутранага пераканання.

 

— Вы помніце свой першы і апошні судовы працэс?

 

— Ну, апошні мой працэс яшчэ не адбыўся. Я дзеючы суддзя. Статусу суддзі я не страціў. Трэба разумець, што ўсе кіраўнікі Вярхоўнага Суда таксама дзеючыя суддзі.

Што тычыцца першага, то тут пытанне дастаткова складанае, таму што больш за шэсць гадоў я ўсё-такі прапрацаваў сакратаром судовага пасяджэння і, паверце, наслухаўся за гэтыя гады таксама нямала цікавага.

А запамінаюцца справы павышанай складанасці, з якімі ўдалося ў выніку разабрацца.

Безумоўна, помню першы мой апраўдальны прыгавор. Ён быў па справе аб дарожна-транспартным здарэнні. Быў у маёй судзейскай практыцы апраўдальны прыгавор і па справе аб забойстве.

 

— Прафесія суддзі і кіраўніка такога ўзроўню, як Вы, вельмі энергазатратная. Як вы спраўляецеся?

 

— Судовая работа – гэта штодзённая карпатлівая праца, найперш над сабой. Гэта самаадукацыя, гэта пазнанне новага ў праве, новага ў жыцці, у псіхалогіі чалавечых адносін.

Я абсалютна нармальны чалавек, звычайны, можна нават сказаць. Люблю прыроду, музыку, песні пад гітару люблю паспяваць, хоць часу для гэтага не вельмі многа застаецца. Безумоўна, люблю чытаць. І кнігі выбіраю не электронныя, а папяровыя, выдадзеныя даўно, з пахам гісторыі.

 

Гутарыла Тамара Бяляева

У чарговым выпуску

Маніторынг масавай інфармацыі